Tôi làm nghề tự do, nhận tiền đặt cọc của khách để làm dịch vụ, sau đó do lý do cá nhân không thể hoàn thành đúng tiến độ, khách đòi lại tiền và tố cáo lừa đảo trong khi tôi có ý định hoàn tiền nhưng chưa kịp, vậy ranh giới giữa tranh chấp dân sự và trách nhiệm hình sự được xác định thế nào?

Dựa trên thông tin Anh/Chị cung cấp, Công Ty Luật ACC xin phép phân tích và đưa ra hướng dẫn cụ thể như sau.

Tranh chấp dân sự trong hợp đồng dịch vụ tự do

Trong trường hợp nhận tiền đặt cọc để thực hiện dịch vụ theo hợp đồng miệng hoặc văn bản, nếu không hoàn thành đúng tiến độ do lý do cá nhân, đây thường được xem là tranh chấp dân sự phát sinh từ hợp đồng dịch vụ. Theo Điều 513 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng dịch vụ là sự thỏa thuận giữa các bên, trong đó bên cung cấp dịch vụ (bạn) có nghĩa vụ thực hiện công việc theo yêu cầu của bên sử dụng dịch vụ (khách hàng),.

Lãi chậm trả được xác định theo thỏa thuận hoặc theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Khách hàng có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được tổn thất thực tế, chẳng hạn như chi phí phát sinh do chậm trễ (Điều 419 Bộ luật Dân sự 2015). Các bên có thể tự thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện tại Tòa án.

Trách nhiệm hình sự liên quan đến hành vi lừa đảo

Hành vi bị tố cáo lừa đảo có thể cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), nếu có đủ yếu tố: sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác, với giá trị từ 2.000.000 đồng trở lên (khoản 1 Điều 174).

Thủ đoạn gian dối ở đây có thể là việc nhận tiền đặt cọc mà từ đầu đã không có ý định thực hiện dịch vụ hoặc hoàn tiền, dẫn đến chiếm đoạt. Mức phạt có thể từ cải tạo không giam giữ đến 20 năm tù, tùy theo giá trị tài sản và tình tiết tăng nặng (khoản 1 đến 4 Điều 174).

Xem thêm: Mọi người ơi, em hỏi một chút. Em ở Việt Nam, và có nhận một khoản khoảng ba trăm–năm trăm triệu mỗi cuối tháng qua số tài khoản cá nhân. Người gửi là người Việt và đang làm việc tại Đức, không có quan hệ thân thích và người này gửi tiền qua số tài khoản của Việt Nam cho em. Đối với khoản tiền ba trăm–năm trăm triệu này, em có gửi đi ba trăm–năm trăm tài khoản khác, đều là ở Việt Nam và mỗi tài khoản nhận được một–hai triệu đồng tùy tài khoản. Mục đích của tiền này là tiền sạch, em có đầy đủ chứng cứ ở đây và em đã làm việc này đã hơn một năm. Nhưng dạo gần đây các bác các chú ở thuế và công an làm căng vụ lừa đảo và đánh bạc online thì em có nên đi khai báo sớm không ạ? Tại vì hơn một năm thì số tài khoản cá nhân của em chi-thu hơn bốn–năm tỷ rồi. Em đang lo quá.

Ngoài ra, nếu hành vi vi phạm hành chính liên quan đến an ninh trật tự (như gây rối hoặc đe dọa), có thể bị xử phạt theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP, với mức phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng (Điều 7 Nghị định 144/2021/NĐ-CP). Tuy nhiên, nếu bạn có bằng chứng chứng minh ý định hoàn thành hoặc hoàn tiền (như giao dịch ngân hàng, tin nhắn trao đổi), cơ quan điều tra sẽ không khởi tố hình sự.

Ranh giới phân biệt giữa tranh chấp dân sự và trách nhiệm hình sự

Ranh giới được xác định dựa trên yếu tố chủ quan (ý định) và khách quan (hành vi, chứng cứ), theo nguyên tắc phân loại tội phạm tại Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017). Nếu từ đầu bạn có ý định thực hiện dịch vụ hoặc hoàn tiền nhưng gặp trở ngại cá nhân dẫn đến chậm trễ, đây chỉ là vi phạm nghĩa vụ hợp đồng dân sự (Bộ luật Dân sự 2015), và khách hàng có quyền khởi kiện dân sự để đòi tiền, không phải hình sự.

Ngược lại, nếu chứng minh được bạn sử dụng lý do cá nhân để che giấu ý định chiếm đoạt (ví dụ: không liên lạc, sử dụng tiền vào mục đích khác mà không hoàn trả), cơ quan công an sẽ điều tra hình sự dựa trên chứng cứ như biên bản giao dịch, lời khai nhân chứng. Để phân biệt, cơ quan chức năng thường yêu cầu:

• Các chứng cứ về thiện chí thực hiện hoặc khắc phục hậu quả có thể là căn cứ để cơ quan chức năng đánh giá bản chất dân sự của vụ việc.
• Hành vi sau khi nhận tiền: Có nỗ lực hoàn tiền hay không (ví dụ: đề nghị gia hạn hoặc trả dần).
• Giá trị tài sản: Giá trị tài sản là một trong các yếu tố xem xét trách nhiệm hình sự, ngoài ra còn phụ thuộc các tình tiết khác theo Điều 174.

Để bảo vệ quyền lợi, bạn nên chủ động xử lý theo quy trình sau nhằm chuyển hướng từ tố cáo hình sự sang giải quyết dân sự:

Bước 1: Thu thập và lưu giữ chứng cứ

Ngay lập tức, bạn cần tổng hợp các tài liệu chứng minh ý định thực hiện hợp đồng, như tin nhắn trao đổi với khách hàng về tiến độ, biên nhận tiền đặt cọc, bằng chứng lý do cá nhân (giấy xác nhận bệnh tật hoặc sự cố), và lịch sử giao dịch ngân hàng chứng tỏ chưa sử dụng tiền vào mục đích cá nhân. Những chứng cứ này giúp chứng minh không có thủ đoạn gian dối, theo yêu cầu tại Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, và có thể dùng để đàm phán hoàn tiền.

Xem thêm: Cho mình hỏi. Mình bán hàng buôn cho khách. Gần Tết rồi khách vẫn chưa trả hết số nợ cho mình, mình đã xuống nhà đòi tiền. Nhưng khách cố chấp không trả hết nợ. Mặt hàng mình bán cho khách, khách vẫn bày tại cửa hàng. Mình có bốc hai chiếc xe lên thùng xe tải trị giá tám trăm nghìn/hai chiếc. Giờ khách kiện mình tội chiếm đoạt tài sản. Vậy theo các bác em phải xử lý như thế nào tiếp theo ạ.

Bước 2: Liên hệ và đàm phán với khách hàng

Gửi văn bản chính thức (qua email hoặc thư bảo đảm) đề nghị hoàn tiền toàn bộ hoặc theo thỏa thuận, kèm theo kế hoạch cụ thể (ví dụ: trả trong vòng 7-14 ngày). Nếu khách hàng đồng ý, lập biên bản hòa giải tại Ủy ban nhân dân xã/phường theo Điều 202 Bộ luật Dân sự 2015, giúp chấm dứt tranh chấp mà không cần tòa án. Việc này giảm nguy cơ khách hàng tiếp tục tố cáo hình sự.

Bước 3: Tham gia tố tụng nếu bị điều tra

Nếu khách hàng đã tố cáo tại cơ quan công an, bạn cần cung cấp đầy đủ chứng cứ để cơ quan điều tra xác định không đủ yếu tố cấu thành tội phạm (Điều 29 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015). Các bên có thể yêu cầu Tòa án giải quyết nghĩa vụ hoàn trả và bồi thường theo hợp đồng. Trong trường hợp này, chi phí tố tụng dân sự khoảng 200.000 đồng đến 500.000 đồng tùy giá trị tranh chấp (Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14).

Tuân thủ các quy định pháp luật giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp, tránh rủi ro hình sự không đáng có và duy trì uy tín nghề nghiệp. Việc chủ động hoàn tiền và ghi nhận thỏa thuận sẽ giảm thiểu thiệt hại tài chính lâu dài. Nếu cần hỗ trợ soạn thảo, nộp hồ sơ hoặc theo dõi tiến trình, hãy liên hệ Công Ty Luật ACC.