Quyền và nghĩa vụ của cá nhân, cặp vợ chồng trong việc sinh con, chăm sóc sức khỏe sinh sản

Sự ra đời của Luật Dân số số 113/2025/QH15 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng trong chính sách dân số của Việt Nam, từ việc tập trung giảm sinh sang duy trì mức sinh thay thế và nâng cao chất lượng dân số. Trong đó, các quy định về quyền và nghĩa vụ của cá nhân, cặp vợ chồng trong việc sinh con cũng như chăm sóc sức khỏe sinh sản được ghi nhận rõ ràng, thể hiện sự tôn trọng quyền con người và bảo đảm sự phát triển bền vững của xã hội. Bài viết dưới đây của Công ty Luật ACC sẽ phân tích chuyên sâu các quy định pháp lý hiện hành về vấn đề này.

1. Căn cứ pháp lý và các quyền cơ bản về sinh con, chăm sóc sức khỏe sinh sản

Căn cứ Khoản 1 Điều 13 Luật Dân số số 113/2025/QH15, cá nhân và cặp vợ chồng có quyền quyết định về thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh. Quyết định này được thực hiện trên cơ sở bình đẳng, chủ động và tự nguyện, phù hợp với lứa tuổi, tình trạng sức khỏe, điều kiện học tập, lao động, thu nhập cũng như khả năng nuôi dạy con của mỗi gia đình.

Bên cạnh đó, theo Điều 22 Luật Dân số số 113/2025/QH15, cá nhân và cặp vợ chồng được bảo đảm quyền tiếp cận đầy đủ, bình đẳng và không bị phân biệt đối xử đối với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản. Mọi quyết định liên quan đến sức khỏe sinh sản đều dựa trên sự hiểu biết, tự nguyện và tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân.

2. Nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của cá nhân, cặp vợ chồng

Bên cạnh các quyền lợi được Nhà nước bảo đảm, cá nhân và cặp vợ chồng có các nghĩa vụ, trách nhiệm cụ thể được quy định tại Khoản 2 Điều 13 và Điều 28 Luật Dân số số 113/2025/QH15 bao gồm:

• Bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình: Chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa bệnh nhiễm khuẩn đường sinh sản, bệnh lây truyền qua đường tình dục, HIV/AIDS và các biện pháp chăm sóc sức khỏe sinh sản khác.
• Tôn trọng quy định pháp luật và chuẩn mực xã hội: Thực hiện đúng chính sách, pháp luật về dân số; không thực hiện các hành vi bị nghiêm cấm như lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức.
• Trách nhiệm giữa các thành viên: Các thành viên trong gia đình có trách nhiệm giúp đỡ, tương trợ lẫn nhau để thực hiện tốt chính sách dân số, chăm sóc và nuôi dạy con cái chu đáo.

>>> Xem thêm bài viết: Luật sư tư vấn chính sách ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội đối với người có từ 02 con đẻ trở lên tại đây.

3. Các chính sách hỗ trợ của Nhà nước nhằm bảo đảm quyền lợi cho người dân

Để bảo đảm cá nhân, cặp vợ chồng thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ của mình, Luật Dân số số 113/2025/QH15 đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ thiết thực:

• Chính sách thai sản và tài chính: Tăng thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai cho lao động nữ lên 07 tháng và lao động nam lên 10 ngày làm việc; hỗ trợ tài chính cho phụ nữ sinh đủ 02 con trước 35 tuổi hoặc phụ nữ ở các vùng có mức sinh thấp.
• Hỗ trợ dịch vụ y tế: Khuyến khích và hỗ trợ tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn, tầm soát sàng lọc trước sinh và sơ sinh; hỗ trợ phương tiện tránh thai và chi phí dịch vụ kế hoạch hóa gia đình cho các đối tượng thuộc hộ nghèo, cận nghèo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và hải đảo.
• Ưu tiên về nhà ở: Người có từ 02 con đẻ trở lên được bổ sung vào nhóm đối tượng ưu tiên khi mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội.

>>> Xem thêm bài viết: Thủ tục thực hiện chính sách hỗ trợ đối với phụ nữ sinh đủ 02 con trước 35 tuổi tại đây.

4. Những hành vi bị nghiêm cấm và rủi ro pháp lý cần phòng ngừa

Trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ về sinh con, chăm sóc sức khỏe sinh sản, cá nhân và các cơ sở y tế cần đặc biệt lưu ý tránh các hành vi vi phạm pháp luật quy định tại Điều 6 Luật Dân số số 113/2025/QH15:

• Lựa chọn giới tính thai nhi: Nghiêm cấm mọi hình thức lựa chọn giới tính thai nhi, thông báo hoặc tiết lộ giới tính thai nhi để phá thai (trừ trường hợp phục vụ chẩn đoán, điều trị bệnh theo quy định của Bộ Y tế). Hành vi vi phạm có thể bị đình chỉ hành nghề khám bệnh, chữa bệnh.
• Cưỡng bức hoặc cản trở: Nghiêm cấm hành vi cưỡng bức, ép buộc người khác sinh con hoặc không được sinh con; cản trở việc tiếp cận thông tin, dịch vụ dân số và kế hoạch hóa gia đình.
• Phân biệt đối xử: Nghiêm cấm kỳ thị, phân biệt đối xử trong việc tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản và dịch vụ dân số.

Sự thay đổi của hệ thống pháp luật dân số tác động trực tiếp đến quyền lợi lao động, chế độ thai sản, bảo hiểm xã hội và chính sách an sinh của mỗi cá nhân, gia đình. Việc nắm vững quy định pháp luật giúp người dân tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình cũng như thực hiện đúng nghĩa vụ đối với xã hội.

Công ty Luật ACC là đơn vị tư vấn pháp lý uy tín, chuyên nghiệp và giàu kinh nghiệm. Chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ quý khách hàng tư vấn chuyên sâu về các quy định của Luật Dân số số 113/2025/QH15, giải đáp các thắc mắc về quyền lợi thai sản, chính sách hỗ trợ tài chính, ưu đãi nhà ở xã hội và các thủ tục pháp lý liên quan.