Thuyết tội phạm bẩm sinh của Cesare Lombroso theo quy định

tội phạm bẩm sinh là một trong những học thuyết gây tranh cãi nhất trong lịch sử tội phạm học, đặt nền móng cho việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội dưới góc độ sinh học và nhân chủng học. Việc tìm hiểu học thuyết này không chỉ giúp chúng ta nhìn lại quá khứ mà còn đối chiếu với các quy định pháp luật hiện hành để có cái nhìn khách quan và toàn diện. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết về học thuyết này và mối liên hệ của nó với pháp luật hình sự Việt Nam, cùng Công ty Luật ACC làm rõ.

1. Thuyết tội phạm bẩm sinh của Cesare Lombroso theo quy định

Thuyết tội phạm bẩm sinh do nhà tội phạm học người Ý Cesare Lombroso (1835-1909) khởi xướng, cho rằng tội phạm là những cá nhân có những đặc điểm sinh học, giải phẫu và tâm lý khác biệt so với người bình thường, được xem là "dấu vết" của quá trình tiến hóa ngược. Theo Lombroso, những người này có xu hướng phạm tội một cách bẩm sinh, không thể cải tạo được.

Tuy nhiên, theo quy định của pháp luật hiện đại, đặc biệt là Bộ luật Hình sự 2015, không có khái niệm "tội phạm bẩm sinh" mà chỉ ghi nhận trách nhiệm hình sự dựa trên hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể. Điều 8 Bộ luật Hình sự 2015 định nghĩa tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật này, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện. Như vậy, pháp luật Việt Nam không thừa nhận việc một người sinh ra đã là tội phạm, mà chỉ xem xét hành vi cụ thể của họ. Điều này thể hiện nguyên tắc có lỗi, có lỗi là điều kiện bắt buộc của trách nhiệm hình sự, được quy định tại Điều 2 Bộ luật Hình sự 2015.

2. Nguồn gốc và nội dung cốt lõi của học thuyết Lombroso

Học thuyết của Lombroso được phát triển dựa trên việc nghiên cứu hộp sọ và cơ thể của các tù nhân, từ đó ông đưa ra danh sách các đặc điểm "dị dạng" như vầng trán thấp, xương gò má nhô cao, tai to, răng khểnh… Ông phân loại tội phạm thành các nhóm: tội phạm bẩm sinh, tội phạm do loạn trí, tội phạm do đam mê, tội phạm cơ hội và tội phạm do thói quen.

Trong đó, nhóm "tội phạm bẩm sinh" được ông mô tả là những người không thể cải tạo, có cấu trúc não bộ và cơ thể giống với loài người nguyên thủy. Tuy nhiên, quan điểm này đã bị nhiều nhà khoa học và luật gia phản bác, bởi nó mang tính chất phân biệt chủng tộc và không có cơ sở khoa học vững chắc. Mặc dù vậy, học thuyết này đã mở ra hướng nghiên cứu mới về nhân thân người phạm tội, ảnh hưởng đến sự ra đời của trường phái xã hội học trong tội phạm học sau này.

3. Sự khác biệt giữa học thuyết Lombroso và nguyên tắc của Bộ luật Hình sự 2015

Bộ luật Hình sự 2015 của Việt Nam được xây dựng dựa trên nguyên tắc nhân đạo, dân chủ và công bằng, hoàn toàn khác biệt với học thuyết của Lombroso. Cụ thể, Điều 3 Bộ luật Hình sự 2015 quy định các nguyên tắc cơ bản như: mọi hành vi phạm tội phải được phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh theo đúng pháp luật; không người nào bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Điều này có nghĩa là một người chỉ bị coi là tội phạm khi có hành vi cụ thể vi phạm pháp luật, không phải vì ngoại hình hay đặc điểm sinh học của họ.

Hơn nữa, Điều 3 còn nhấn mạnh việc khoan hồng đối với người tự thú, thành thật khai báo, tố giác đồng phạm, lập công chuộc tội… Điều này cho thấy pháp luật Việt Nam tin tưởng vào khả năng giáo dục, cải tạo con người, trái ngược hoàn toàn với quan điểm "bẩm sinh" của Lombroso.

4. Ảnh hưởng của học thuyết đến tư duy pháp lý hiện đại

Mặc dù không được thừa nhận trong các quy định pháp luật, học thuyết về tội phạm bẩm sinh vẫn có những ảnh hưởng nhất định đến tư duy pháp lý và tội phạm học hiện đại. Nó đặt ra câu hỏi về vai trò của yếu tố sinh học, di truyền trong việc hình thành hành vi phạm tội, từ đó thúc đẩy các nghiên cứu về tâm lý học tội phạm, di truyền học hành vi. Tuy nhiên, các quy định của Bộ luật Hình sự 2015 đã khéo léo kết hợp các yếu tố này trong việc xem xét nhân thân người phạm tội khi quyết định hình phạt (Điều 50), nhưng không coi đó là căn cứ để xác định tội phạm.

Việc xem xét nhân thân chỉ là một trong các căn cứ để cá thể hóa trách nhiệm hình sự, đảm bảo tính công bằng và nhân đạo. Như vậy, có thể thấy, pháp luật hiện đại đã tiếp thu một cách có chọn lọc và điều chỉnh cho phù hợp với nguyên tắc nhân đạo và tiến bộ xã hội.

5. Câu hỏi thường gặp

Pháp luật Việt Nam có quy định về việc xét xử người có đặc điểm sinh học "tội phạm bẩm sinh" không?

Pháp luật Việt Nam hoàn toàn không có quy định nào về việc xét xử dựa trên đặc điểm sinh học hay ngoại hình của một người. Theo Điều 8 Bộ luật Hình sự 2015, tội phạm chỉ được xác định dựa trên hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện. Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, không ai bị phân biệt đối xử vì lý do ngoại hình, chủng tộc hay đặc điểm sinh học. Việc xác định tội phạm phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng Hình sự.

Học thuyết Lombroso có được sử dụng làm căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự không?

Không. Học thuyết Lombroso không được sử dụng làm căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự trong bất kỳ trường hợp nào. Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự được quy định cụ thể tại Điều 52 Bộ luật Hình sự 2015, bao gồm các yếu tố như phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, lợi dụng chức vụ quyền hạn… Tất cả các tình tiết này đều liên quan đến hành vi và ý thức của người phạm tội, không liên quan đến đặc điểm sinh học hay nhân chủng học.

Nếu một người có tiền sử gia đình phạm tội thì có bị coi là "tội phạm bẩm sinh" không?

Theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, tiền sử gia đình không phải là căn cứ để xác định tội phạm hay áp dụng trách nhiệm hình sự. Mỗi cá nhân phải chịu trách nhiệm về hành vi của chính mình, không ai phải chịu trách nhiệm thay cho người khác, kể cả người thân trong gia đình. Việc xem xét nhân thân người phạm tội (Điều 50) chỉ bao gồm các yếu tố như nhân thân, hoàn cảnh gia đình, thái độ khai báo… nhưng không bao gồm việc quy kết "bẩm sinh" hay di truyền tội phạm.

tội phạm bẩm sinh là một học thuyết lỗi thời, không còn phù hợp với nguyên tắc nhân đạo và tiến bộ của pháp luật hiện đại. Bộ luật Hình sự 2015 của Việt Nam đã thể hiện rõ quan điểm đúng đắn khi chỉ xem xét hành vi cụ thể, không phân biệt đối xử dựa trên bất kỳ đặc điểm sinh học nào. Nếu bạn cần tư vấn chi tiết hơn về các quy định pháp luật hình sự, hãy liên hệ Công ty Luật ACC để được hỗ trợ tốt nhất.